Pierwszym punktem Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem jest zalecenie:

NIE PAL. Palenie jest najważniejszą przyczyną przedwczesnych zgonów.
JEŚLI JUŻ PALISZ, PRZESTAŃ. Zaprzestanie palenia, zanim się rozwinie nowotwór złośliwy lub inna poważna choroba, znacznie zmniejsza ryzyko zgonu z powodu palenia tytoniu, nawet jeśli palenie rzuci osoba w średnim wieku.
JEŚLI NIE POTRAFISZ PRZESTAĆ, NIE PAL PRZY NIEPALĄCYCH. Skutki zdrowotne Twojego palenia mogą także ponosić osoby z Twojego otoczenia.
Stwórzmy wspólnie
świat wolny od dymu tytoniowego!
Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że 38% mężczyzn i 13% kobiet umiera w Polsce przedwcześnie (w wieku 35-69 lat) z powodu palenia tytoniu.
Szkodliwe skutki inhalacji dymem tytoniowym spowodowane są obecnością w nim kompleksu około 4 tysięcy związków chemicznych o toksycznym oddziaływaniu na tkanki organizmu, a w tym ponad 40 z nich o udowodnionym działaniu rakotwórczym.
Jednym z najbardziej znanych składników dymu tytoniowego jest nikotyna, która przez Światową Organizację Zdrowia uznana została za substancję silnie trującą i uzależniającą. Już od 0,5 do 1 mg na kg masy ciała tego środka stanowi dawkę śmiertelną, a pamiętać należy, że taką dawkę zawiera przeciętnie 4-5 sztuk papierosów.
Kolejnym składnikiem dymu z papierosa jest tlenek węgla, śmiertelnie trujący gaz powodujący zaczadzenie.
Bardzo niebezpieczne dla zdrowia i życia są substancje smoliste. To około 50 związków chemicznych ,które oprócz działania toksycznego uszkadzają DNA komórki i powodują nowotwory. Wśród nich jest naftyloamina, dimetylnitrozoamina i benzopiren. Ślady tych substancji znajduje się w całym organizmie, a więc nowotwory, które są przez nie wywołane nie dotyczą jedynie dróg oddechowych.
Poza wymienionymi dotychczas składnikami dymu, znajdują się w nim także:

• alkohole (głównie metylowy),
• fenol- trujący środek dezynfekujący
• cyjanowodór-który używany był w komorach gazowych
• DDT- środek owadobójczy
• akrydyna- stosowana w produkcji barwników
• naftalina- środek przeciw molom
• chlorek winylu- stosowany do produkcji plastiku
• amoniak- drażniący gaz
• rozpuszczalniki organiczne, chemiczne, przemysłowe, np. toluen, aceton, toluidyna
• metale ciężkie, m.in. ołów, arsen, kobalt, kadm, polon i wiele innych.

W wyniku inhalowania powyższych związków z dymu tytoniowego dochodzi do powstawania zmian w wielu układach organizmu.

• zmniejsza się tolerancja wysiłku fizycznego,
• dochodzi do zmniejszenia przepływu krwi w naczyniach wieńcowych i skórnych,
• wzrasta tendencja do tworzenia się zakrzepów wewnątrznaczyniowych.

Te zmiany wpływają na rozwój choroby niedokrwiennej serca, nadciśnienia tętniczego i zwiększają ryzyko zawału serca.

Formaldehyd znajdujący się w dymie bezpośrednio doprowadza do martwicy komórek mięśnia sercowego.
Palenie tytoniu sprzyja wielu schorzeniom nie związanym z układem oddechowym, m.in. chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy.
W drogach oddechowych powoduje przede wszystkim przewlekły stan zapalny prowadzący do poważnego schorzenia - Przewlekłej Obturacyjnej Choroby Płuc, zwanej popularnie POCHP. Nasilająca się z roku na rok duszność prowadząca do inwalidztwa i przedwczesnej śmierci jest głównym objawem tego schorzenia. Jest ono czwartą przyczyną zgonów w Polsce i szóstą w Europie.
W wyniku wdychania dymu tytoniowego szkodliwe substancje, przede wszystkim ciała smoliste powodują uszkodzenia DNA komórki, działając rakotwórczo. Jak wspomniano wcześniej nowotwory, których przyczyną jest zarówno czynne, jak i bierne palenie tytoniu występują w układzie oddechowym oraz innych rejonach ciała.
Według badań przeprowadzonych w Europie, Japonii i Ameryce Północnej dym tytoniowy odpowiedzialny jest za 87-91% zachorowań na raka płuca u mężczyzn i 57-86% u kobiet. Jest to najczęściej spotykany w Polsce nowotwór wśród mężczyzn, natomiast u płci przeciwnej zajmuje trzecie miejsce tuż po raku sutka i szyjki macicy. Analitycy obawiają się, że już w najbliższych latach również u kobiet ten nowotwór wysunie się na pierwsze miejsce. Wzrost ten spowodowany jest upowszechnieniem palenia wśród kobiet w ostatnich dekadach.
Zachorowalność na raka przełyku, raka gardła i jamy ustnej wynikająca ze szkodliwego oddziaływania dymu tytoniowego, bądź jego współoddziaływania z alkoholem wynosi 43-60%.

Znaczna ilość nowotworów złośliwych pęcherza moczowego i trzustki, pewna część raków żołądka, nerki i szyjki macicy również jest efektem palenia tytoniu.
Zaprzestanie palenia niezależnie od wieku powoduje spadek zagrożenia nowotworami tytoniozależnymi. Już po pięciu latach ryzyko spada o połowę, a po dziesięciu latach od zrezygnowania z nałogu jest ono takie samo jak u osób nigdy niepalących.
Statystyki oceniają, że połowa nałogowych palaczy, którzy zaczęli palić we wczesnym okresie życia umrze przedwcześnie z powodu konsekwencji tego nałogu. Dlatego też bardzo istotną kwestią staje się edukacja dzieci i młodzieży szkolnej co do szkodliwości palenia, wprowadzenie mody na niepalenie, propagowanie hasła „Nie palę- jestem trendy”. Każdego dnia w naszym kraju zaczyna palić około 500 osób poniżej 18 roku życia, a średnia wieku osób rozpoczynających palenie waha się pomiędzy 11-13 lat.
Oficjalne uznanie uzależnienia od tytoniu za chorobę wymagającą kompleksowej terapii zawarte w „Konsensusie dotyczącym rozpoznawania i leczenia zespołu uzależnienia od tytoniu” opracowanym przez zespół specjalistów różnych dziedzin medycyny w 2005 roku jest podstawą do zastosowania farmakoterapii u osób zamierzających zrezygnować z nałogu. Zespół uzależnienia od tytoniu (ZUT) i zespół odstawienia tytoniu zyskały oznaczenia w międzynarodowej klasyfikacji chorób, jako F17.2 i F17.3.

Pomoc w rzucaniu palenia można uzyskać w:

• TELEFONICZNEJ PORADNI POMOCY PALĄCYM- 0 801 108 108 (koszt całego połączenia z tel. stacjonarnego to 1 impuls telefoniczny); w dni powszednie 11.00-19.00 , sobota 11.00-15.00
• CENTRUM MEDYCZNE - "CROSSMED" - PROFILAKTYKA, DIAGNOSTYKA, TERAPIA - KIELCE, PADEREWSKIEGO 4 041-34-440-53
• NIEPUBLICZNY ZAKŁAD OPIEKI ZDROWOTNEJ - "DALMED":
• KIELCE, DALEKA 5 041-34-25-907
• KIELCE, MAZURSKA 61 041-34-28-530
• KIELCE, ZAGÓRSKA 17B 041-34-47-319
• NIEPUBLICZNY ZAKŁAD OPIEKI ZDROWOTNEJ - "PARTNER" :
• KIELCE, 1-GO MAJA 196 tel. 041 345 76 48
• KIELCE, DEWOŃSKA 19 041 369 88 97
• KIELCE, LECHA 14A 041 345 03 40
• NIEPUBLICZNY ZAKŁAD OPIEKI ZDROWOTNEJ - PRZYCHODNIA RODZINNA "MEDICA":
• KIELCE , OS. NA STOKU 72K tel. 413327173
• POWIATOWE CENTRUM USŁUG MEDYCZNYCH W KIELCACH KIELCE, ŻELAZNA 35 tel. 041-366-95-58
• PRZYCHODNIA DLA RODZINY "GALUS" - E. I R. BRUMIRSCY - KIELCE, SANDOMIERSKA 105 tel. 041-344-46-64

OTYŁOŚĆ- jest zaburzeniem spowodowanym nadmierną podażą energii zawartej w pokarmach w stosunku do zapotrzebowania organizmu, w wyniku czego dochodzi do zwiększenia magazynowania tego nadmiaru w postaci tkanki tłuszczowej.
Ilość nadmiernej tkanki tłuszczowej można określić dzięki Indeksowi Masy Ciała (BMI - Body Mass Index),, który dobrze oddaje relację pomiędzy masą ciała a wzrostem.

BMI = masa ciała [kg] : (wzrost)2 [m]

BMI- 20-24,9 to granice prawidłowej wagi
BMI- 25-29,9 to nadwaga
BMI powyżej 30- pozwala stwierdzić otyłość  
Otyłość jest chorobą przewlekłą, której towarzyszą liczne powikłania ze strony układu krążenia i innych narządów. Sprzyja między innymi:

• Cukrzycy II typu- insulinoniezależnej
• Hiperlipidemii
• Chorobie wieńcowej serca,
• Nadciśnieniu tętniczemu
• Chorobom nowotworowym różnie umiejscowionym.

Dane epidemiologiczne wskazują na związek otyłości z występowaniem niektórych nowotworów złośliwych:

• raka jelita grubego
• nowotworu złośliwego piersi
• raka trzonu macicy
• raka nerki
• oraz gruczolakoraka przełyku.

U osób z BMI równym, bądź wyższym niż 30 kg/m2 ryzyko nowotworu okrężnicy rośnie o 50 do 100%, w stosunku do osób z BMI poniżej 23 kg/m2.
Ryzyko raka piersi u kobiet wzrasta o ok. 30% przy BMI wyższym lub równym 28 kg/m2 w porównaniu z BMI niższym niż 21 kg/m2 (analiza 8 badań obejmujących około 340 tysięcy kobiet). Łącznie udowodniono wpływ nadwagi i otyłości na wzrost ryzyka raka piersi w około 100 badaniach epidemiologicznych.
Kobiety z BMI powyżej 25 kg/m2, szczególnie z otyłością brzuszną są 2-3 krotnie bardziej narażone na raka trzonu macicy.
Zarówno mężczyźni, jak i kobiety z BMI równym i powyżej 30 kg/m2 są narażeni 2-3 krotnie częściej niż osoby z BMI poniżej 25 kg/m2 na raka nerki.
Dwukrotnie częściej na gruczolakoraka przełyku i części wpustowej żołądka chorują osoby z BMI równym i powyżej 25 kg/m2.
Pojawiają się dane sugerujące również wzrost ryzyka nowotworów tarczycy i pęcherzyka żółciowego u osób otyłych.
W Europejskim Kodeksie Walki z Rakiem podkreśla się, że w Europie Zachodniej nadwaga i otyłość są przyczyną około:

• 11% nowotworów okrężnicy,
• 9% nowotworów piersi,
• 39% nowotworów trzonu macicy,
• 37% gruczolakoraków przełyku,
• 25% nowotworów nerki
• i 24% nowotworów pęcherzyka żółciowego.

Redukcja masy ciała jest istotnym czynnikiem obniżającym ryzyko wystąpienia powyższych chorób.
Obniżenie wagi o 10 kg powoduje:

• 20% spadek umieralności ogólnej
• 30% spadek zgonów z powodu powikłań cukrzycy
• 40% zmniejszenie umieralności z powodu nowotworów związanych z otyłością
• 10% spadek cholesterolu całkowitego
• 15% spadek frakcji LDL cholesterolu
• 30% spadek trójglicerydów
• Wzrost korzystnej dla zdrowia frakcji cholesterolu- HDL o 8%

Chcąc obniżyć wagę należy:
Jeść więcej posiłków (około 5 dziennie) ale w małych porcjach, dokładnie i powoli przeżuwając pokarm (Ilość kcal w pożywieniu ograniczyć do 1000 kcal/ dziennie)
Spożywać 5 porcji dziennie warzyw i owoców
Preferować potrawy gotowane i duszone, niż smażone i pieczone
Unikać tłuszczów zwierzęcych
Unikać słodyczy, zastępując je niewielką ilością suszonych owoców (np. moreli, śliwek)
Ograniczyć spożywanie alkoholu, pamiętając, że jego 1 gram dostarcza 7 kcal
Uprawiać codziennie aktywność ruchową w każdej jej formie (np. pływanie, jazda na rowerze, spacer trwający powyżej 30 minut).

Ruch zapobiega występowaniu wielu poważnych chorób, między innymi:

• nadwadze i otyłości
• chorobom układu krążenia
• cukrzycy

Obniża ryzyko wystąpienia:

• nowotworu jelita grubego (okrężnicy)
• raka piersi
• raka trzonu macicy
• raka prostaty

Aktywność ruchowa- jest to wysiłek mięśniowy wywołujący w organizmie zespół zmian, które prowadzą do wydatku energetycznego wyższego niż poziom spoczynkowy.
Zapewnia prawidłowe funkcjonowanie większości układów organizmu:

• Wzmacnia układ kostno- stawowy, zwiększa masę kostną, ruchomość w stawach
• Usprawnia układ mięśniowy, zwiększa masę mięśni, pozwala utrzymać je w pełnej sprawności ,
• Zwiększa pojemność życiową płuc, polepsza wentylację
• Powoduje usprawnienie procesów wykorzystania tlenu przez pracujące tkanki, a co za tym idzie wyższej tolerancji wysiłku
• Korzystnie wpływa na układ krążenia, zwiększając elastyczność ścian naczyń krwionośnych i pojemność wyrzutową serca
• Wpływa na zwiększenie objętości krwi, liczby erytrocytów i poziom hemoglobiny
• Uaktywnia system immunologiczny
• Reguluje poziom cukru we krwi
• Obniża poziom cholesterolu
• Przyspiesza perystaltykę jelit co zapobiega zaparciom
• Pobudza przemianę materii wpływając korzystnie na utrzymanie prawidłowej masy ciała, zmniejsza objętość tkanki tłuszczowej w organizmie
• Zapobiega wielu typom nowotworów, szczególnie związanym z występowaniem otyłości
• Tworząc przyjemną atmosferę, relaksując i ucząc radzenia sobie ze stresami zapewnia dobre samopoczucie i wzmacnia zdrowie psychiczne
• Zwiększa poziom serotoniny („hormonu szczęścia”) wpływającej na dobry nastrój, podniesienie samopoczucia
• Inicjuje nowe kontakty interpersonalne, kreuje przyjazne relacje międzyludzkie, wyzwala poczucie wspólnoty.

Rodzaje aktywności ruchowej:

• Wysiłki zorganizowane- ćwiczenia wychowania fizycznego, treningi sportowe i zdrowotne, zajęcia rekreacyjne, wycieczki turystyczne, nauka tańca, zabiegi korekcyjne, itp.
• Wysiłki spontaniczne, najczęściej nieregularne, związane z rozrywkami i zabawami
• Prace fizyczne zawodowe i hobbystyczne, np. uprawianie działki
• Zajęcia domowe wymagające zwiększonego wysiłku
• Czynności samoobsługi
• Dojście lub dojazd rowerem do szkoły, sklepu, miejsca pracy, itp.

Zmianę w zachowaniach zdrowotnych najlepiej wprowadzać w sferze wysiłków zorganizowanych. Coraz częściej pojawia się pojęcie treningu zdrowotnego.
Trening zdrowotny to przez całe życie trwający proces najczęściej samodzielnego kierowania utrzymaniem i, lub poprawą zdrowia oraz hamowania procesów starzenia się poprzez aktywność fizyczną o zakresie obciążenia niemal wyłącznie w tych celach zalecanych.
Jego efekty to:

• poprawa sprawności i wydolności fizycznej organizmu
• utrzymanie motoryki na poziomie gwarantującym pełne funkcjonowanie w pracy i podczas aktywnego odpoczynku
• zachowanie prawidłowych relacji tkanki mięśniowej do tłuszczowej
• hartowanie organizmu
• efekty psychiczne i społeczne, czyli: pozytywne nastawienie do innych ludzi i optymizm życiowy itp.

Trening zdrowotny należy prowadzić zgodnie z zasadą Cendrowskiego „3 x 30 x 130”, czyli ćwiczyć co najmniej 3 razy w tygodniu przez 30 minut aby serce biło z częstotliwością 130 uderzeń na minutę. W profilaktyce nowotworów podkreśla się, że trening taki należy prowadzić codziennie.
Określenie potrzeb aktywności ruchowej.
U dzieci trudniej jest wyznaczać optymalne normy aktywności, gdyż w okresie rozwoju występują duże indywidualne różnice potrzeb ruchowych. Zbyt mała dawka aktywności spowodowana np. przesiadywaniem przed telewizorem lub komputerem uniemożliwia wykorzystanie potencjału ruchowego dziecka, a z kolei nadmierna praca fizyczna nie sprzyja procesom rośnięcia i dojrzewania. Odpowiednia aktywność ruchowa sprzyja hartowaniu, zwiększa odporność, zapobiega chorobom i zaburzeniom rozwojowym. Przyjmuje się, że potrzeby ruchowe dzieci do 10 roku życia wynoszą około 6 godzin dziennie, a młodzieży około 4 godziny dziennie. W miarę upływu lat życia potrzeby te maleją. Dorośli powinni stosować zasady treningu zdrowotnego. Dla osób starzejących się codzienna aktywność w ramach treningu pozwala na zachowanie dłużej masy mięśniowej, utrzymanie siły mięśniowej, nie pozwala na sztywnienie stawów i zmniejszanie zakresu ruchów, utrzymuje układ krążenia w stanie wydolności, chroni układ kostny przed osteoporozą, wreszcie obniża poziom depresji i stresów przez nich odczuwanych.
U osób aktywnych fizycznie pojawiają się zwykle inne zachowania prozdrowotne, np. przestrzeganie zasad racjonalnego żywienia, rezygnacja z nałogów, dbanie o właściwy wypoczynek, itp., które łącznie tworzą zdrowy styl życia.
PAMIĘTAJ!!!
RUCH MOŻE
CZĘSTO ZASTĄPIĆ LEKARSTWO
LECZ ŻADNE LEKARSTWO NIE ZASTĄPI RUCHU!!!

Warzywa i owoce zapewniają organizmowi bogactwo witamin i minerałów, niezbędnych dla funkcjonowania organizmu, wspomagających układ immunologiczny w walce z czynnikami szkodliwymi. Ważne jest, aby podaż witamin i minerałów była ciągła, dlatego też zaleca się spożywanie tych produktów w kilku porcjach (najlepiej 5x dziennie) rozłożonych w ciągu całego dnia.
To warzywa i owoce są najbogatszym źródłem przeciwutleniaczy neutralizujących wolne rodniki, głównie witamin A, C, E i beta-karotenu. Blokują one wolne rodniki, ograniczając ich szkodliwe oddziaływanie na organizm ludzki. Jeśli bowiem te aktywne formy tlenu występują w organizmie w nadmiarze, powodują szereg uszkodzeń w kodzie genetycznym i strukturach pojedynczej komórki. Organizm nie jest w stanie naprawić tak wielu uszkodzeń i wówczas dochodzi do niekontrolowanego rozwoju uszkodzonej komórki i w konsekwencji do rozwoju nowotworu.
Witamina A należąca do karotenoidów oprócz działania antyoksydacyjnego (blokującego wolne rodniki) odpowiada za prawidłowe widzenie o zmroku i prawidłowy stan naskórka. Dzieci z niedoborem witaminy A rosną nieprawidłowo.
Witamina C wpływa na wytwarzanie i zachowywanie kolagenu, ułatwia gojenie się ran, złamań, hamuje tworzenie się sińców, powstawania krwotoków, krwawień dziąseł, podnosi odporność na zakażenia, uszkodzenia oraz na choroby, szczególnie w okresach przeciążenia fizycznego, skraca czas trwania zakażenia. Poza tym jest znanym „zamiataczem” wolnych rodników.
Witamina E poza rolą przeciwutleniacza chroni czerwone krwinki przed przedwczesnym rozpadem, odpowiada za płodność, chroni przed zaburzeniami mięśniowymi, miażdżycą oraz chorobami serca, opóźnia procesy starzenia się organizmu.
Poza witaminami antyoksydacyjnymi warzywa i owoce dostarczają wielu innych ważnych dla funkcjonowania organizmu witamin.
W procesie przemiany materii powstaje wiele substancji zakwaszających organizm, czego objawami mogą być: bóle głowy, apatia, przewlekłe zmęczenie, kłopoty z cerą. Warzywa i owoce dostarczają wiele składników mineralnych, które odkwaszają organizm (m.in. potas, sód, magnez i wapń). Zapewniają one także równowagę wodno-elektrolitową (sód, potas), oraz prawidłowe funkcjonowanie wszystkich układów organizmu.
Istotną rolą zarówno warzyw, jak i owoców jest dostarczanie błonnika pokarmowego - substancji zawierającej części komórek roślinnych, które nie są trawione przez organizm ludzki. Wśród zadań błonnika najważniejsze to:

• Poprawa perystaltyki jelita, co przeciwdziała zaparciom
• Pozytywny wpływ na rozwój prawidłowej bakteryjnej flory jelitowej
• Ograniczenie procesów gnilnych w jelicie poprzez skrócenie czasu przebywania w nim pokarmu
• Zatrzymywanie wzrostu patogennych bakterii w jelicie oraz zwiększanie absorpcji wapnia, magnezu, żelaza i cynku- ważnych składników organizmu przez fruktany zawarte w błonniku
• Stymulowanie produkcji kwasów tłuszczowych, co wpływa na obniżenie cholesterolu
• Hamowanie uczucia głodu, co wspomaga osiągnięcie, bądź utrzymanie właściwej masy ciała.

Warzywa i owoce w profilaktyce nowotworów

Przez porcję standardową, zawierającą około 10 gram czystego etanolu należy rozumieć:

• szklankę piwa
• kieliszek wina
• mały kieliszek alkoholu wysokoprocentowego

Dane epidemiologiczne wskazują na związek pomiędzy spożywaniem alkoholu a wzrostem ryzyka występowania pewnych nowotworów:

• Raka jamy ustnej
• Raka gardła
• Raka krtani
• Raka płaskonabłonkowego przełyku
• Pierwotnego raka wątroby
• Raka jelita grubego
• Raka piersi
• Istotny jest fakt wzrostu ryzyka tych chorób wśród osób palących.

W porównaniu z osobami niepijącymi i niepalącymi ryzyko zachorowania osoby palącej i jednocześnie nadużywającej alkoholu na nowotwory złośliwe jamy ustnej, gardła, krtani i płaskonabłonkowego raka przełyku wzrasta 10- 100-krotnie.
Według szacunkowych danych z 1995 roku nadużywanie alkoholu wiąże się z występowaniem:

• wśród mężczyzn:

36% nowotworów jamy ustnej i gardła
41% nowotworów przełyku
17% nowotworów wątroby
30% nowotworów krtani

• wśród kobiet:

29% nowotworów jamy ustnej i gardła
34% nowotworów przełyku
25% nowotworów wątroby
13% nowotworów krtani
3 % nowotworów sutka.

Szczególnie chroń dzieci i młodzież.
Osoby mające skłonność do oparzeń słonecznych powinny przez całe życie stosować środki chroniące przed słońcem.
Nadmierna ekspozycja na promienie ultrafioletowe zwiększa częstość występowania nowotworów złośliwych skóry, szczególnie czerniaka złośliwego. Prawdopodobnie wzrost ryzyka związany jest z okresowym narażeniem na promieniowanie podczas opalania, czy uprawiania sportów na świeżym powietrzu. Przebyte oparzenia słoneczne stanowią również czynnik ryzyka czerniaka.

Do grupy osób najbardziej narażonych na ten typ nowotworu należą osoby :

• o jasnej karnacji
• o jasnych włosach i najczęściej niebieskich oczach
• zamieszkujących regiony o znacznej ekspozycji na promienie ultrafioletowe na przykład w Australii

Najczęstszym nowotworem skóry i jednocześnie najmniej złośliwym jest rak podstawnokomórkowy. Ma on charakter miejscowo złośliwy. Czynniki ryzyka są w tym przypadku podobne do występujących w przypadku czerniaka, najczęściej jest on jednak związany z pracą na wolnym powietrzu i narażeniem na skumulowaną dawkę promieniowania.
Osoby posiadające znamiona barwnikowe, szczególnie te o niejednolitej barwie i nieregularnym kształcie oraz średnicy powyżej 5mm (określone mianem zespołu znamion atypowych- AMS) są 10-krotnie bardziej narażone na czerniaka złośliwego skóry. Posiadanie takich znamion wiąże się często z obciążeniem rodzinnym, koniecznością pozostawania pod stałą opieką dermatologa i unikania ekspozycji na słońce.

Zasady ochrony przeciwsłonecznej:

• Przebywając na dworze należy chronić się przed słońcem w godzinach 11.00-15.00, kiedy narażenie na promieniowanie UV jest największe.
• Należy nosić okulary przeciwsłoneczne i ubrania chroniące przed słońcem, starać się przebywać w cieniu.
• Na odsłonięte części ciała używać należy kremy z filtrami przeciwsłonecznymi o wysokich faktorach (powyżej 15)
• Osoby posiadające znamiona barwnikowe na skórze powinny:
• Zdecydowanie unikać narażenia na promieniowanie słoneczne
• Unikać korzystania z solarium
• Obserwować znamiona pod kątem zmiany wyglądu: koloru, kształtu i rozmiaru
• Pozostawać pod stałą opieką dermatologa.

Zawsze stosuj się do instrukcji postępowania z substancjami rakotwórczymi.
Przestrzegaj zaleceń krajowych ośrodków ochrony radiologicznej.

Należy zawsze stosować zalecane środki ochrony osobistej i przestrzegać czasu pracy w warunkach szkodliwych.
Szacuje się, że karcinogeny zawodowe stanowią przyczynę około 5% nowotworów w krajach Unii Europejskiej.
Udowodniono związek pomiędzy ekspozycją na kancerogeny w miejscu pracy a poniższymi nowotworami:

• Rak płuca
• Rak pęcherza moczowego
• Międzybłoniak opłucnej
• Rak krtani
• Białaczka
• Naczyniakomięsak wątroby
• Nowotwory złośliwe jamy nosowej
• Nowotwory złośliwe skóry, inne niż czerniak

Nieco słabiej został udokumentowany związek pomiędzy zawodową ekspozycją na kancerogeny a występowaniem nowotworów złośliwych:

• jamy ustnej i nosogardzieli,
• przełyku,
• żołądka,
• okrężnicy i odbytnicy,
• trzustki,
• piersi,
• jądra,
• nerki,
• stercza,
• mózgu,
• kości
• mięsaków tkanek miękkich,
• chłoniaków
• szpiczaka mnogiego.

Poza ekspozycją zawodową powstawanie tych nowotworów zależne jest od:

• Położenia geograficznego
• Płci
• Statusu społeczno-ekonomicznego
• Równoległego narażenia na inne czynniki rakotwórcze, głównie dym tytoniowy
• czynników genetycznych (w niektórych przypadkach).

Międzynarodowa Agencja Badań nad Nowotworami opracowała klasyfikację czynników szkodliwych dla zdrowia człowieka:
Grupa 1 to kancerogeny zawodowe- należy do niej 99 czynników i grup czynników chemicznych i fizycznych ( m.in. azbest, 2-naftyloamina); 13 procesów produkcyjnych (m.in. w przemyśle chemicznym i gumowym) oraz zawodów (m.in. malarze)
Grupa 2A to czynniki prawdopodobnie rakotwórcze dla człowieka- do stycznia 2006 wpisano do tej grupy 66 czynników i procesów produkcyjnych (m.in. tlenek styrenu, tetrachloretylen)
Grupa 2B to ponad 200 czynników, grup czynników lub sposobów ekspozycji uznanych za potencjalnie szkodliwe (m.in. pola magnetyczne o niskiej częstotliwości)
Grupa 3 to czynniki nierakotwórcze- należy do nich m.in. promieniowanie elektryczne o niskiej częstotliwości.
Najczęstszymi zagrożeniami zawodowymi są:

• Promieniowanie słoneczne
• Bierne wdychanie dymu tytoniowego
• Pył z zawartością wolnej krzemionki
• Gazy spalinowe z silników Diesla
• Produkty rozpadu radonu
• Pył drzewny
• Benzen
• Azbest
• Formaldehyd
• Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne
• Związki chromu VI, kadmu i niklu.

Spośród czynników środowiskowych, zabroniony obecnie azbest będzie jeszcze przez wiele lat (według szacunków przez około 10-20 lat) przyczyną wzrostu zachorowalności na międzybłoniaka złośliwego opłucnej. W naszym kraju używanie azbestu zabronione zostało w 1997 roku, a w niektórych krajach Unii Europejskiej już na początku lat 90-tych XX wieku.
Polskim aktem prawnym normującym zagadnienie substancji kancerogennych w środowisku pracy jest Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie substancji, preparatów lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy- Dz.U. nr 280 poz. 2771 z dn. 1 grudnia 2004 roku.

Promieniowanie jonizujące i niejonizujące a nowotwory
Promieniowanie jonizujące powoduje wytworzenie jonów w czasie przenikania przez materię. Jest to zazwyczaj promieniowanie emitowane przez aparaty rentgenowskie, izotopy promieniotwórcze, akceleratory, reaktory atomowe, wybuchy jądrowe oraz promieniowanie kosmiczne. Do źródeł promieniowania jonizującego zalicza się:

• Promienie alfa
• Promienie beta
• Promienie Roentgena
• Promienie gamma
• Neutrony.

Trzy ostatnie źródła zostały zaliczone do kancerogenów grupy 1. Duże dawki promieniowania prowadzą do uszkodzenia komórki i DNA, oraz jej śmierci. Niewielkie dawki są najczęściej przyczyną mutacji genowych podnoszących ryzyko wystąpienia raka. W związku z tym Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej opracowuje i wydaje aktualne zalecenia dotyczące ochrony radiologicznej.
Głównym źródłem promieniowania oddziałującego na organizm człowieka jest promieniowanie pochodzące z przestrzeni kosmicznej i od naturalnych pierwiastków radioaktywnych w skorupie ziemskiej. Każdy człowiek ulega też napromieniowaniu wewnętrznemu z pierwiastków radioaktywnych, które dostają się do naszego organizmu wraz z pokarmem, wodą i powietrzem. Śladowe ilości pierwiastków promieniotwórczych, jak potas – 40, węgiel – 14, rad – 226 znajdują się także w naszej krwi i kościach.
Średnia światowa dawka naturalnego tła promieniowania wynosi 2,5 mSv rocznie (milisiwert jest jednostką dawki promieniowania pochłoniętego przez organizm).
Radon 222, powszechnie występujący gaz szlachetny (w glebie, w wodzie) jest jedną z przyczyn promieniowania jonizującego emitowanego ze skorupy ziemskiej (odpowiada za około połowę dawki emitowanej ze wszystkich źródeł). Najwyższe stężenia promieniowania z radonu stwierdza się w pomieszczeniach zamkniętych.
Według badań obejmujących górników zawodowo narażonych na duże stężenia radonu, stanowi on drugą po paleniu przyczynę nowotworów złośliwych płuc. Zauważono również związek pomiędzy oddziaływaniem obu czynników (palenia i promieniowania radonu) a wzrostem ryzyka raka płuc.
Istnieją metody i środki ograniczające stężenie tego pierwiastka w domach mieszkalnych. Warto o nich pamiętać, szczególnie w przypadku osób palących.
Palacze narażeni są na dodatkowe napromieniowanie swojego organizmu, ponieważ wraz z dymem papierosowym, wprowadzają do płuc radioaktywny polon – 210, który ulega dalszym przemianom w promieniotwórcze izotopy ołowiu, bizmutu i talu. Wypalając dziennie dwie paczki polskich papierosów, rocznie otrzymuje się dawkę równą około 470 mSv.
Zgodnie z polskimi przepisami osoby stykające się zawodowo z materiałami promieniotwórczymi nie powinny otrzymywać rocznie więcej niż 50 mSv. Ryzyko zgonu z powodu nowotworu złośliwego po jednorazowym narażeniu na dawkę 1000 mSv rośnie do 9% u mężczyzn i 13% u kobiet. Jeśli jest to dawka rozłożona w czasie, ryzyko spada o 50%.
Dawka promieniowania otrzymana podczas badań diagnostycznych (RTG, TK, itp.) według szacunkowych danych może przyczynić się do 1-5 zgonów z powodu nowotworu złośliwego na 100 tysięcy badań. W związku z tym kierowanie na powyższe badania wiąże się z wcześniejszą analizą korzyści z nich płynących i unikaniem zbędnej ekspozycji na promieniowanie jonizujące.
Badania diagnostyczne i leczenie chorób tarczycy z koniecznością użycia radioaktywnego izotopu Jodu- 131 wiążą się ze wzrostem ryzyka raka tarczycy u osób młodych poniżej 20 roku życia. U osób dorosłych nie zaobserwowano takiej zależności.
Promieniowanie niejonizujące to rodzaj promieniowania elektromagnetycznego (fali elektromagnetycznej), które nie wywołuje jonizacji ośrodka, przez który przechodzi. Źródła promieniowania niejonizującego dzieli się na naturalne i sztuczne źródła pól elektromagnetycznych.

Najważniejszymi źródłami naturalnych pól elektromagnetycznych są:

• promieniowanie termiczne ciał na Ziemi,
• promieniowanie słoneczne,
• naturalne pola magnetyczne ziemskie (magnetyczność ziemska),
• naturalne pola elektryczne ziemskie (wyładowania atmosferyczne),
• promieniowanie kosmiczne (fale radiowe nie tłumione przez atmosferę ziemską).

Podstawowe sztuczne źródła promieniowania elektromagnetycznego niejonizującego to:

• elektroenergetyczne linie napowietrzne wysokiego napięcia,
• stacje radiowe i telewizyjne,
• łączność radiowa, w tym CB radio, radiotelefony i telefonia komórkowa,
• stacje radiolokacyjne i radionawigacyjne,
• stacje transformatorowe,
• sprzęt gospodarstwa domowego i powszechnego użytku oraz instalacje elektryczne.

Europejski Kodeks Walki z Rakiem odnosi się do często sprzecznych doniesień na temat rakotwórczego wpływu źródeł promieniowania niejonizującego, takich jak: linie wysokiego napięcia, telefony komórkowe, urządzenia elektryczne oraz promieniowanie słoneczne (omówione w 6 zaleceniu kodeksu).
Linie energetyczne są źródłem pola elektromagnetycznego o niskiej częstotliwości, które nie przenika do pomieszczeń zamkniętych, natomiast pole magnetyczne położone do około 50 m od linii energetycznej przenika większość materiałów i zostało zakwalifikowane do grupy czynników o możliwym oddziaływaniu rakotwórczym (gr.2B). Najczęściej ekspozycję na promieniowanie z pola magnetycznego wiąże się ze wzrostem ryzyka białaczki wieku dziecięcego (nawet 1,7- 2-krotnie, jak wykazuje się w ostatnich badaniach). Wyniki badań epidemiologicznych wskazują jednak na fakt narażenia w przypadku wysokich i nietypowych ekspozycji na ten typ promieniowania.
Telefony komórkowe emitują sygnały o częstotliwości fal radiowych, nieprzekraczające zakresu mikrofal spektrum elektromagnetycznego. Na podstawie informacji pochodzącej z badań opublikowanych przez Szwedzki Urząd Ochrony Radiologicznej nie stwierdzono istotnej zależności pomiędzy używaniem telefonów komórkowych a występowaniem guzów mózgu. Podkreśla się jednak krótki czas obserwacji i możliwość wystąpienia następstw późnych.
Międzynarodowa Komisja ds. Ochrony przed Promieniowaniem Niejonizującym zajmuje się wydawaniem zaleceń mających ograniczać ekspozycję na te źródła promieniowania.

Około 18% nowotworów na świecie, a około 10% w Unii Europejskiej spowodowane jest przez przewlekłe zakażenia wirusowe, bakteryjne i pasożytnicze.
Są to nowotwory:

• Wątroby
• Szyjki macicy
• Żołądka
• Układu krwiotwórczego

Rak pierwotny wątroby spowodowany jest w większości przypadków (wg badań nawet 70%) przez przewlekłe zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B lub C. W Polsce około 300 tysięcy osób jest przewlekle zakażonych HBV. Liczba nowych przypadków stale spada (w 1990 roku 15 tysięcy przypadków, w 2000 roku 2000 zachorowań) ze względu na obejmujący coraz większą część populacji program szczepień przeciwko wirusowi typu B. Obecnie w Polsce szczepi się noworodki, młodzież w wieku 14 lat, osoby z grup ryzyka, z otoczenia chorych zakażonych HBV oraz chorych na przewlekłe schorzenia wątroby.
W przypadku zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV) nie istnieje skuteczna szczepionka, dlatego profilaktyka opiera się na przestrzeganiu zasad higieny osobistej i standardów postępowania w przypadku wykonywania badań diagnostycznych, zabiegów medycznych i niemedycznych (np. akupunktury, tatuażu). Po około 20 latach trwania zakażenia HCV u około 20 % chorych rozwija się marskość wątroby, będąca czynnikiem ryzyka raka tego narządu.
Rak szyjki macicy jest jednym z najczęstszych nowotworów występujących u kobiet. Jednym z czynników ryzyka w przypadku tego nowotworu jest przewlekłe zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego HPV.
Ostatnio dostępne stały się szczepionki przeciw zakażeniu wirusem HPV. Często reklamowane jako szczepionki przeciwko rakowi szyjki macicy. Jednak należy pamiętać, że informacje zawarte w materiałach reklamowych przekazują tylko część prawdy i mogą wprowadzać w błąd odbiorców. Szczepionka nie chroni przed rakiem, a tylko przed zakażeniem niektórymi typami wirusa będącymi czynnikami ryzyka rozwoju tej choroby. Przyjmując preparat kobieta nie ma stuprocentowej pewności, że nie zachoruje. Informacja, mówiąca, że skuteczność szczepionki w zapobieganiu rakowi szyjki macicy wynosi 70 procent (czyli tyle ile częstość występowania HPV 16/18 w przypadkach raka szyjki macicy) nie potwierdziła się w niedawno udostępnionych wynikach badań nad tak zwaną szczepionką poczwórną1. Znalazło to wyraz w opublikowanych zaleceniach ekspertów Komisji Europejskiej ze stycznia 2008 roku, gdzie stwierdzono, że skuteczność szczepionki jest niższa od oczekiwanej, co może sugerować zastępowanie jednych typów wirusów HPV przez inne, jak również mutacje obecnych typów2. Tak naprawdę całkowita ochrona przed wystąpieniem raka wynosi zaledwie 27 procent, czyli mówiąc inaczej z 10 dziewcząt, które w przyszłości zachorują na raka, rozpoczęcie szczepień przed inicjacją seksualną ochroni tylko trzy. U siedmiu rak wystąpi, tak jakby nie były szczepione. Także w związku z tym nie są zalecane powszechne szczepienia populacyjne. Przed podjęciem decyzji o wdrożeniu szczepień należy zwrócić uwagę na ten aspekt problemu, często nie poruszany w materiałach informacyjnych, czy też w wykładach sponsorowanych przez firmy produkujące szczepionkę.
Należy także pamiętać, że zakażenia wirusem HPV były i są powszechne. Ale większość tych zakażeń ustępuje bez żadnego leczenia. Samo zakażenie także nie wystarczy do wywołania raka. Muszą dołączyć się inne czynniki ryzyka. Poza tym dopiero przewlekłe zakażenie, które trwa co najmniej kilka lat, zwiększa ryzyko wystąpienia raka szyjki macicy. Zwiększone ryzyko nie oznacza jednak wcale, że rak musi wystąpić. Jeżeli już dochodzi do rozwoju zmian przedrakowych na szyjce, nie wszystkie one ulegają progresji do raka. Dlatego tylko u bardzo niewielkiej części kobiet zakażonych HPV dochodzi do rozwoju raka. Poza tym proces ten trwa nawet kilkanaście lat. Jest więc wystarczająco dużo czasu na kilkukrotne wykonanie cytologii i wykrycie wczesnych zmian, których leczenie gwarantuje całkowite wyzdrowienie.
Cytologia, wykonywana systematycznie, jest w stanie wykryć zmiany przedrakowe, czyli takie, które są ograniczone do samego nabłonka szyjki macicy. Warunkiem wykrycia takich wczesnych zmian jest regularne jej wykonywanie. W przypadku wykrycia w cytologii komórek rakowych, wczesna interwencja lekarska także gwarantuje wyleczenie. Dopiero zaniedbany, i zaawansowany nowotwór jest naprawdę groźny.
Badania na obecność wirusa HPV oferuje Świętokrzyskie Centrum Onkologii w Kielcach. Oznaczenie wirusa HPV w przypadkach niektórych zmian wykrytych w cytologii (określanych jako ASCUS) pozwala przy braku obecności typów wysokiego ryzyka HPV na zaniechanie dalszej diagnostyki (kolposkopii i wycinków u około 50% kobiet).
Ryzyko zachorowania na raka żołądka jest 6-krotnie większe u osób zakażonych bakterią Helicobacter pylori. Odpowiada ona za około 65% zachorowań, dlatego istotne jest wczesne leczenie tego typu zakażenia przy pomocy antybiotyków i inhibitorów pompy protonowej. Trwają prace nad szczepionką przeciwko Helicobacter pylori.
Istnieje grupa wirusów odpowiedzialnych za występowanie chłoniaków nieziarniczych, ziarnicy złośliwej i białaczek. Są to między innymi:

• Wirus Epsteina- Barra (EBV)
• Ludzki wirus niedoboru odporności (HIV)
• Ludzki wirus limfocytotropowy typu 1 (HTLV-1)
• Wirus opryszczki zwykłej typu 8 (HSV-8)
• Wirus zapalenia wątroby HCV

Trwają badania nad sposobami zapobiegania zakażeniom tymi wirusami.

Rak szyjki macicy jest chorobą nie dającą objawów przez długi czas, nawet około 10 lat, dlatego tylko regularne wykonywanie cytologii pozwala na wczesne wykrycie i skuteczne leczenie choroby.
Niestety, cytologię regularnie wykonuje tylko około 30% Polek. Jest to przyczyną tego, że tylko u 20% wszystkich kobiet, u których rozpoznaje się raka szyjki macicy, wykrywany jest on w stopniu przedinwazyjnym, to znaczy takim, który umożliwia całkowite wyleczenie.
Czynniki rozwoju raka szyjki macicy:

• zakażenie wirusem HPV (brodawczaka ludzkiego)
• wiek (pomiędzy 45 a 55 r.ż)
• wczesne rozpoczęcie współżycia
• duża liczba partnerów płciowych
• duża liczba porodów
• palenie papierosów
• niski status socjo-ekonomiczny.

Badanie cytologiczne (wymaz cytologiczny) polega na pobraniu przez lekarza-ginekologa, położną przy pomocy specjalnej szczoteczki-komórek, znajdujących się w kanale i na tarczy szyjki macicy. Komórki te, zostają następnie poddane ocenie pod mikroskopem.
Duży wpływ na prawidłowe wykonanie badania cytologicznego przez specjalistę ginekologa ma sama kobieta. Przestrzeganie zamieszczonych niżej reguł postępowania zwiększy szanse na uzyskanie obiektywnego wyniku.
Warunki wykonania badania cytologicznego:

• Na badanie cytologiczne nie zgłaszaj się w czasie krwawienia miesięcznego.
• Od ostatniego krwawienia powinny upłynąć co najmniej 2 dni.
• Przed badaniem nie stosuj żadnych leków dopochwowych.
• 24 godziny przed pobraniem wymazu ogranicz zabiegi higieniczno-pielęgnacyjne okolicy narządów płciowych (irygacje),oraz unikaj współżycia płciowego.

Badanie cytologiczne jest bezbolesne.
W programie kobiety w wieku 25 - 59 lat co 3 lata mogą wykonywać bezpłatne badania cytologiczne w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy we wszystkich poradniach ginekologicznych, które mają podpisany kontrakt z NFZ na ambulatoryjną opiekę specjalistyczną, według aktualnej listy zamieszczonej na stronie internetowej Świętokrzyskiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia www.nfz-kielce.pl w zakładce Programy Profilaktyczne.
Informacje na temat placówek pobierających cytologię w ramach programu można otrzymać także pod numerem infolinii NFZ tel. 94-88, a także w Wojewódzkim Ośrodku Koordynującym tel. (041)-3674-351.
Świętokrzyskie Centrum Onkologii oferuje możliwość wykonania bezpłatnej cytologii w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy dla kobiet w wieku 25-59 lat. Badania wykonywane są w Poradni Ginekologicznej (Świętokrzyskie Centrum Onkologii w Kielcach, ul. Artwińskiego 3, pokój nr 6 na parterze, tel. 041 3674 241). Zachęcamy do wykonywania badań cytologicznych w Poradni kobiety, a także instytucje, zakłady pracy, urzędy gmin organizujące badania dla kobiet.

Poradnia czynna jest w następujących godzinach:
Poniedziałek: 8-14
Wtorek: 8-14
Środa:8-14
Czwartek: 13-18
Piątek: 8-13

Ostatnio dostępne stały się szczepionki przeciw zakażeniu wirusem HPV. Często reklamowane jako szczepionki przeciwko rakowi szyjki macicy. Jednak należy pamiętać, że informacje zawarte w materiałach reklamowych przekazują tylko część prawdy i mogą wprowadzać w błąd odbiorców. Szczepionka nie chroni przed rakiem, a tylko przed zakażeniem niektórymi typami wirusa będącymi czynnikami ryzyka rozwoju tej choroby. Przyjmując preparat kobieta nie ma stuprocentowej pewności, że nie zachoruje. Informacja, mówiąca, że skuteczność szczepionki w zapobieganiu rakowi szyjki macicy wynosi 70 procent (czyli tyle ile częstość występowania HPV 16/18 w przypadkach raka szyjki macicy) nie potwierdziła się w niedawno udostępnionych wynikach badań nad tak zwaną szczepionką poczwórną1. Znalazło to wyraz w opublikowanych zaleceniach ekspertów Komisji Europejskiej ze stycznia 2008 roku, gdzie stwierdzono, że skuteczność szczepionki jest niższa od oczekiwanej, co może sugerować zastępowanie jednych typów wirusów HPV przez inne, jak również mutacje obecnych typów2. Tak naprawdę całkowita ochrona przed wystąpieniem raka wynosi zaledwie 27 procent, czyli mówiąc inaczej z 10 dziewcząt, które w przyszłości zachorują na raka, rozpoczęcie szczepień przed inicjacją seksualną ochroni tylko trzy. U siedmiu rak wystąpi, tak jakby nie były szczepione. Także w związku z tym nie są zalecane powszechne szczepienia populacyjne. Przed podjęciem decyzji o wdrożeniu szczepień należy zwrócić uwagę na ten aspekt problemu, często nie poruszany w materiałach informacyjnych, czy też w wykładach sponsorowanych przez firmy produkujące szczepionkę.
Należy także pamiętać, że zakażenia wirusem HPV były i są powszechne. Ale większość tych zakażeń ustępuje bez żadnego leczenia. Samo zakażenie także nie wystarczy do wywołania raka. Muszą dołączyć się inne czynniki ryzyka. Poza tym dopiero przewlekłe zakażenie, które trwa co najmniej kilka lat, zwiększa ryzyko wystąpienia raka szyjki macicy. Zwiększone ryzyko nie oznacza jednak wcale, że rak musi wystąpić. Jeżeli już dochodzi do rozwoju zmian przedrakowych na szyjce, nie wszystkie one ulegają progresji do raka. Dlatego tylko u bardzo niewielkiej części kobiet zakażonych HPV dochodzi do rozwoju raka. Poza tym proces ten trwa nawet kilkanaście lat. Jest więc wystarczająco dużo czasu na kilkukrotne wykonanie cytologii i wykrycie wczesnych zmian, których leczenie gwarantuje całkowite wyzdrowienie.
Cytologia, wykonywana systematycznie, jest w stanie wykryć zmiany przedrakowe, czyli takie, które są ograniczone do samego nabłonka szyjki macicy. Warunkiem wykrycia takich wczesnych zmian jest regularne jej wykonywanie. W przypadku wykrycia w cytologii komórek rakowych, wczesna interwencja lekarska także gwarantuje wyleczenie. Dopiero zaniedbany, i zaawansowany nowotwór jest naprawdę groźny.
Badania na obecność wirusa HPV oferuje Świętokrzyskie Centrum Onkologii w Kielcach. Oznaczenie wirusa HPV w przypadkach niektórych zmian wykrytych w cytologii (określanych jako ASCUS) pozwala przy braku obecności typów wysokiego ryzyka HPV na zaniechanie dalszej diagnostyki (kolposkopii i wycinków u około 50% kobiet).

1.The FUTURE II Study Group. Quadrivalent vaccine against Human Papillomavirus to prevent high-grade cervical lesions. New England Journal of Medicine. 2007 No 19, vol 356 str. 1922
2. European guidelines for quality assurance in cervical cancer screening. Second edition. Luxembourgh 2008: Office for Official Publications of the European Communities. Str. 279-281. Dostępne na stronie www UE: http://bookshop.europa.eu/eubookshop/FileCache/
PUBPDF/ND7007117ENC/ND7007117ENC_002.pdf

Rak piersi jest najczęstszym nowotworem złośliwym u kobiet, u mężczyzn występuje bardzo rzadko (w Polsce około 100 zachorowań rocznie). Stanowi najczęstszą przyczynę zgonów z powodu nowotworów złośliwych wśród kobiet w Polsce.
Według danych epidemiologicznych, w latach 80-tych XX wieku doszło do gwałtownego wzrostu zachorowalności na ten typ nowotworu przy jednoczesnym spadku umieralności. Dziś tendencja ta nadal utrzymuje się.
Istnieje szereg czynników zwiększających ryzyko wystąpienia raka piersi.
Należą do nich m.in.:

• Wiek - ryzyko rośnie wraz z wiekiem (u kobiet 45- letnich nawet 100-krotnie), co związane jest działalnością estrogenów; spada po 75 roku życia
• Czynniki reprodukcyjne-
• Endogenna estrogenizacja: ryzyko nowotworu złośliwego piersi wzrasta w przypadkach, gdzie wystąpiła:
• wczesna miesiączka,
• pierwsza ciąża po 35-tym roku życia,
• niska dzietność,
• późna menopauza.
• Egzogenna estrogenizacja: ryzyko zachorowania rośnie w przypadku długotrwałego stosowania:
• hormonalnej terapii zastępczej HTZ (z udziałem preparatów estrogenowych) u kobiet po menopauzie;
• leków antykoncepcyjnych (zawierających większe dawki estrogenu)- również znacząco podnoszą one ryzyko zachorowania na raka piersi;
• Czynniki związane ze stylem życia:
• Nadużywanie alkoholu- alkohol podnosi poziom estrogenów u kobiet, a dodatkowo produkt jego rozpadu w organizmie (acetyloaldehyd) jest czynnikiem rakotwórczym;
• Dieta uboga w warzywa i owoce, a bogata w nasycone tłuszcze- źródło substancji rakotwórczych z pożywienia, przy zbyt małym spożyciu warzyw i owoców niedobór witamin antyoksydacyjnych (ograniczających szkodliwe działanie wolnych rodników w organizmie)
• Nadwaga i otyłość- wzrost ryzyka raka piersi związany jest w tym przypadku ze zwiększonym wydzielaniem estrogenu przez komórki tłuszczowe
• Niedobór aktywności fizycznej- regularne uprawianie aktywności fizycznej pełni ochronną rolę w prewencji nowotworów piersi
• Miejsce zamieszkania- nieznacznie wyższe ryzyko istnieje wśród kobiet mieszkających w miastach, oraz w grupie kobiet posiadających wyższy status socjoekonomiczny
• Promieniowanie jonizujące- narażenie na promieniowanie jonizujące podnosi ryzyko nowotworu gruczołu piersiowego
• Czynniki genetyczne:
• Częstsze zachorowania na raka sutka występują u kobiet posiadających mutacje w genach supresorowych BRCA1 i BRCA2 (70-90% kobiet posiadających je) oraz innych genach (nieznacznie podnoszą one ryzyko wystąpienia raka sutka)
• W ocenie obciążenia dziedzicznego nowotworem piersi ważny jest wywiad rodzinny. Co najmniej trzy zachorowania na nowotwory powinny pojawiać się w dwóch pokoleniach u krewnych I stopnia lub u krewnych II stopnia (w przypadku dziedziczenia mutacji po linii męskiej), przy czym przynajmniej jedno zachorowanie musi pojawić się przed 50 rokiem życia.

W walce z nowotworem piersi bardzo istotna jest wczesna diagnostyka i leczenie, ponieważ w tym przypadku istnieją niewielkie możliwości prewencji pierwotnej. W badaniach wskazuje się jedynie na ochronną rolę wysokiego spożycia warzyw i owoców, aktywności fizycznej oraz zapobiegania otyłości.
W Polsce około 50% przypadków tego nowotworu jest wykrywane w stadium zaawansowanym, dlatego najczęściej wykonywanym zabiegiem jest amputacja gruczołu piersiowego. Badanie mammograficzne umożliwia wykrycie choroby w okresie klinicznie bezobjawowym, co daje możliwość leczenia oszczędzającego z zachowaniem piersi.
Im wcześniej zostanie wykryty nowotwór piersi, tym większa szansa na wyleczenie.
Zapamiętaj!!!
Rak piersi wcześnie wykryty jest uleczalny, a guz można usunąć zachowując pierś.
Z doświadczeń innych krajów (Wielkiej Brytanii, USA, krajów skandynawskich) wynika, że wczesna populacyjna diagnostyka i leczenie ograniczyły umieralność z powodu raka piersi o 20-30%. Jeśli dodatkowo prowadzona będzie systematyczna edukacja kobiet, oparta na aktualnych wynikach badań naukowych, może dojść do redukcji umieralności nawet o 40%.
W Polsce wprowadzone zostały już populacyjne badania przesiewowe, które w połączeniu z systematyczną i dobrze zorganizowaną edukacją powinny przynieść podobne efekty, jak w innych krajach.
Wprowadzony w 2006 roku Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych reguluje kwestię badań przesiewowych w kierunku raka piersi, określając zasady prowadzenia tych badań.
W ramach programu, którym zostały objęte kobiety w wieku 50-69 lat, raz na dwa lata wykonywana będzie mammografia, na którą zaproszenia są wysyłane listownie. Wiek kobiet objętych programem uzasadniony jest wynikami badań klinicznych (analiza badań przeprowadzona przez grupę roboczą IARC wykazała wpływ przesiewowych badań mammograficznych w powyższej grupie wiekowej na spadek umieralności o 35%). Nie ma dziś przekonujących danych naukowych dotyczących zasadności wprowadzenia programu przesiewowych badań mammograficznych wśród kobiet poniżej 50 roku życia.
W profilaktyce tego typu nowotworu ważne jest, aby każda kobieta od 20 roku życia, co miesiąc (pomiędzy 7-10 dniem cyklu liczonym od pierwszego dnia miesiączki, u kobiet nie miesiączkujących- raz w miesiącu w wybranym dniu) wykonywała samobadanie piersi.
Jeśli podczas samobadania kobieta wykryje jakąś zmianę w piersi, zaobserwuje zmianę jej wyglądu, koloru skóry, asymetrię lub wciągnięcie sutka, czy wydostawanie się z sutka wydzieliny, powinna zgłosić się do lekarza (pierwszego kontaktu, ginekologa, bądź onkologa).

Zapamiętaj!!!
Nie każdy guzek jest nowotworem złośliwym- rakiem, ale każda zmiana w piersiach wymaga oceny lekarskiej

W Świętokrzyskim Centrum Onkologii działa Poradnia Chorób Piersi, gdzie prowadzona jest wstępna diagnostyka zmian w piersiach (usg piersi, badanie mammograficzne). Wykonuje się również pogłębioną diagnostykę: zdjęcia powiększone, celowane, ultrasonografię, biopsję cienkoigłową i mammotomiczną.
Na bezpłatne badanie mammograficzne zapraszane są co 2 lata kobiety w wieku od 50 do 69 lat. Wymagane dokumenty to:

• Dowód osobisty
• Jeżeli pacjentka posiada wcześniej wykonane badanie mammograficzne (wyniki) proszona jest o ich dostarczenie

Wykaz Pracowni Mammograficznych w województwie świętokrzyskim:

• Świętokrzyskie Centrum Onkologii w Kielcach - Pracownia Mammografii Kielce; ul. Artwińskiego 3 (41) 3674640; (41) 3674641
• Świętokrzyskie Centrum Matki i Noworodka - Szpital Specjalistyczny w Kielcach Kielce; ul. Prosta 30 (41) 361 57 99;
• Samodzielny Publiczny Zespół Zakładów Opieki Zdrowotnej w Opatowie Opatów; ul. Szpitalna 4 (15) 868 24 66 wew. 102
• Zespół Opieki Zdrowotnej w Ostrowcu Świętokrzyskim Ostrowiec Świętokrzyski; ul. Szymanowskiego 11(41) 247 80 00 wew. 521
• Samodzielny Publiczny Zespół Zakładów Opieki Zdrowotnej w Sandomierzu Sandomierz; ul. Schinzla 13 (15) 8330675
• Zespół Opieki Zdrowotnej w Skarżysku Kamiennej
  Skarżysko Kamienna; ul. Szpitalna 1(41) 2531443 wew. 324

Zalecenia Międzynarodowego Centrum Nowotworów Dziedzicznych dla kobiet z mutacją genu BRCA1:

• Systematyczna samokontrola piersi
• Od 25 roku życia wykonywanie usg piersi raz na rok
• Od 35 roku życia usg piersi raz na 6 miesięcy naprzemiennie z mammografią (w cyklu: usg piersi, po 6 m-cach mammografia, po 6 m-cach usg piersi, itd.)
• W uzasadnionych przypadkach wykonuje się dodatkowo rezonans magnetyczny.

Technika samobadania piersi:

http://www.forumginekologiczne.pl/txt/a,535,0

W Polsce odnotowuje się obecnie znaczny wzrost zagrożenia nowotworami jelita grubego, zarówno u mężczyzn ,jak i u kobiet. Wprawdzie u kobiet tendencja wzrostowa zwolniła, lecz u mężczyzn, szczególnie w średnim (45-64 lat) i starszym (po 65 r.ż.) wieku nadal dość szybko narasta. Każdego roku rośnie więc liczba nowych zachorowań na nowotwory dolnego odcinka przewodu pokarmowego. W Polsce odsetek wyleczeń z tego typu nowotworu to jedynie 25%, w porównaniu do Europy Zachodniej, gdzie jest to 60%. Wiąże się to z późną diagnostyką i rozpoczęciem leczenia w zaawansowanym stadium raka.
Nowoczesne metody badań (kolonoskopia, sigmoidoskopia, test na krew utajoną w kale) umożliwiają wczesną diagnostykę i skuteczną prewencję tego typu nowotworów (usuwanie gruczolaków jelita grubego- polipów, które są w większości zmianami przednowotworowymi). Wyniki leczenia choroby wykrytej we wczesnym stadium dochodzą aż do 90% przypadków.
Czynnikami ryzyka w przypadku nowotworu jelita grubego są:

• Polipy- gruczolaki jelita grubego- w większości ( jak wspomniano powyżej) zmiany przedrakowe. Większość nowotworów jelita grubego rozwija się na ich podłożu w czasie około 10 lat.
• Dieta: uboga w warzywa i owoce, uboga w źródła błonnika, bogata w czerwone mięso
• Niedobór aktywności ruchowej
• Nadwaga i otyłość
• Czynniki genetyczne- zachorowania w rodzinie na raka jelita grubego, polipowatość rodzinna (informacje można uzyskać w poradniach genetycznych centrów onkologii)
• Wiek powyżej 50 r.ż. charakteryzuje się najwyższą zachorowalnością na ten typ raka.

Kolonoskopia (wziernikowanie całego jelita grubego przy pomocy długiego, giętkiego wziernika) pozwala na łatwe rozpoznanie zmian przedrakowych (polipów), bezpieczne, bezoperacyjne usunięcie ich oraz wykrycie raka we wczesnym ( najczęściej bezobjawowym) stadium zaawansowania, co wpływa na dobre rokowania chorych z tym typem nowotworu. Badanie trwa około 15-20 minut i wymaga wcześniejszego przygotowania poprzez wypicie dzień wcześniej 3-4 l roztworu środka oczyszczającego jelito.
Badanie kolonoskopowe w programie populacyjnym wykonuje się raz na 10 lat, osobom w wieku od 50 do 65 roku życia.
W Dziale Panendoskopii Świętokrzyskiego Centrum Onkologii wykonuje się bezpłatne badania kolonoskopowe według powyższych kryteriów po wcześniejszym uzgodnieniu terminu pod numerem telefonu 0-41 36-74-370.
Innym badaniem endoskopowym stosowanym w diagnostyce nowotworu jelita grubego jest sigmoidoskopia, czyli wziernikowanie odbytnicy i esicy.
Badaniem laboratoryjnym zalecanym przez lekarzy w profilaktyce raka dolnego odcinka przewodu pokarmowego jest test na krew utajoną w kale. Zalecane jest wykonywanie tego badania raz na 2 lata.
Według najnowszych wytycznych Amerykańskiego Towarzystwa Gastroenterologii z 2006 roku, osoby u których podczas kolonoskopii usunięto polipy jelita grubego powinny być poddawane kolejnym badaniom według odrębnego schematu (kliknij).

Zapamiętaj!!!
Chroniąc się przed rakiem jelita grubego należy:

• Spożywać owoce i warzywa 5 razy dziennie (są źródłem ochronnie działających witamin i minerałów oraz błonnika)
• Jeść produkty zbożowe z pełnego przemiału, m.in. razowe pieczywo, gruboziarniste kasze (są źródłem błonnika oraz ochronnie działających witamin i minerałów)
• Ograniczyć spożywanie czerwonego mięsa do kilku razy w miesiącu
• Unikać nadwagi i otyłości poprzez odpowiednią dietę i aktywność ruchową
• Uprawiać aktywność ruchową codziennie, a przynajmniej 3 razy w tygodniu przez minimum 30 minut
• Poddawać się badaniom profilaktycznym, przede wszystkim kolonoskopii raz na 10 lat, testowi na krew utajoną w kale raz na 2 lata.